عفاف وحجاب

دست زمانه او را به اهواز کشانده بود. با صدای جنگ نترسید، ماند، جنگید، تا پایان جنگ ماند. همان‌جا ازدواج کرد، بچه‌دار شد و بچه‌هایش را بزرگ کرد. همه جای اهواز را می‌شناسد. بارها از خانة مردم! بالا رفته تا چراغ روشن آنها را خاموش کند تا ره‌گشای آتش دشمن نباشد.

بارها در خیابان‌های آن قدم زده بود تا بدانند شهر هنوز زنده است. با طرح‌هایش با برنامه‌هایش با همکاری داعی‌پور و برمک و شهابی و آل ناصر و ... هم قدم شده بود برای پیروزی در جنگ.

شاید اسلحه بر دوش نگرفت برای رزم مستقیم اما همکاری‌هایش، پشتیبانی‌هایش و ... تیری بود بر دل دشمن.

پروین شریعتی بازنشسته شده است از سپاه؛ گرچه هنوز فعال است و پرتحرک از آن روزها می‌گوید.

تقريباً همه، بر اين نكته تأكيد دارند كه حيا و عفت قدر و قيمت زن را بالا مي برد. تمام مردان اعم از خواستگار، شوهر، محارم و نامحرمان، به زن با حيا، احترام قائلند و زن بي حيا و بي آزرم را حقير مي شمارند.

مقدمه:

حجاب در لغت به معنای مانع، پرده و پوشش آمده و استعمال این کلمه، بیش‎تر به معنی پرده است. این کلمه از آن جهت مفهوم پوشش می‎دهد که پرده، وسیله‎ پوشش است، البته آن پوششی حجاب نامیده می‎شود که از طریق پشت پرده واقع شدن صورت ‎گیرد. کالبد«حجاب » به روح «عفاف» نیازمند است و روح عفاف نیز بدون کالبد حجاب ,قابل تصور وبروز واثر آفرینی نیست ,عفاف به عنوان سازنده ی لایه های زیرین حجاب ,یعنی پارسایی ,خویشتن داری وشرم سازنده و از فضايل اخلاقي مورد تأكيد در اسلام  است كه در اصطلاح به نيروي دروني تعديل كننده شهوات و غرايز انسان اطلاق مي‌شود. توجه بسيار آيات و روايات نشان از اهميت بي‌حد و حصر اين مسأله در اسلام دارد حجاب به عنوان لایه های رویین عفاف است که وجه مرئی،ظهور یافته همان پارسایی وخویشتن داری را نشان می دهد و این دو ,توامان به زن فرصت می دهد تا با حیثیت انسانی خود در جامعه ظاهر شود وبا آن تعامل پیدا کند ,حجاب عالی ترین حجت زن مسلمان, برای فراموش نشدن از صحنه های اجتماعی است و یکی از مترقی ترین , رشد آورترین , قوانین اسلام درباره زنان است, که باید در درجه نخست بدیده«حق» به آن نگریست و با چنگ و دندان , این حق اضافه شده از طرف حضرت حق را هم خود حفظ کرد و هم حفظ و توسعه آن را از جامعه واز حاکمان و بویژه از حکومت دینی خواست .از این روی اساسی ترین حرکت در زمینه ی این مهم ،حرکت روشنگری – تبیین – و باور پذیر نمودن جامعه نسبت آن است.

حجاب وعفاف در قران

 قرآن كريم كه به عنوان يكى از مهمترين سندهاى زنده الهي، در ميان مردم به امانت گذاشته شده است، مسأله حجاب و حفظ  زنان ودختران از ديد نامحرمان را مورد تأكيد قرار داده و مي‌فرمايد:

قُل لِّلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا يَصْنَعُونَ[1] وَقُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُوْلِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاء وَلَا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِن زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ [2]

به مردان مؤمن بگو : چشمان خود را [ از آنچه حرام است مانند ديدن زنان نامحرم و عورت ديگران ] فرو بندند ، و شرمگاه خود را حفظ كنند ، اين براى آنان پاكيزه تر است ، قطعاً خدا به كارهايى كه انجام مي  دهند ، آگاه است و به زنان باايمان بگو : چشمان خود را از آنچه حرام است فرو بندند ، و شرمگاه خود را حفظ كنند ، و زينت خود را [ مانند لباس هاى زيبا ، گوشواره و گردن بند ] مگر مقدارى كه [ طبيعتاً مانند انگشتر و حنا و سرمه ، بر دست و صورت ] پيداست [ در برابر كسى ] آشكار نكنند ، و [ براى پوشاندن گردن و سينه ] مقنعه هاى خود را به روى گريبان هايشان بيندازند ، و زينت خود را آشكار نكنند مگر براى شوهرانشان ، يا پدرانشان ، يا پدران شوهرانشان ، يا پسرانشان ، يا پسران شوهرانشان ، يا برادرانشان ، يا پسران برادرانشان ، يا پسران خواهرانشان ، يا زنان [ هم كيش خود ] شان ، يا بردگان زر خريدشان ، يا خدمتكارانشان از مردانى كه ساده لوح و كم عقل اند و نياز شهوانى حس نمي  كنند ، يا كودكانى كه [ به سنّ تميز دادن خوب و بد نسبت به اميال جنسى ] نرسيده اند . و زنان نبايد پاهايشان را [ هنگام راه رفتن آن گونه ] به زمين بزنند تا آنچه از زينت هايشان پنهان مي  دارند [ به وسيله نامحرمان ] شناخته شود . و [ شما ] اى مؤمنان ! همگى به سوى خدا بازگرديد تا رستگار شويد.

در شأن نزول اين آيه مي خوانيم : جواني در بين راه ، زني را ديد و به او چشم دوخت و دنبال او راه افتاد. طوري غرق نگاه بود كه صورتش به ديوار برخورد كرد و مجروح شد، نزد پيامبر (ص ) آمد و ماجراي خود را نقل كرد. اين آيه نازل شد.

 رواياتي درباره ي نگاه :.
حضرت علي (ع) فرمود: ((لكم اوّل نظره الي المرئه فلا تتّبعوها بنظره اخري واحذروا الفتنه)) نگاه اوّل مانعي ندارد ولي ادامه ي نگاه اشكال دارد، زيرا سبب فتنه مي شود.
 در حديثي مي خوانيم : تمام چشم ها در قيامت گريان است مگر سه چشم : چشمي كه از ترس خدا بگريد و چشمي كه از گناه بسته شود و چشمي كه در راه خدا بيدار بماند.
 در ((صحيح بخاري )) مي خوانيم كه پيامبر اكرم (ص ) فرمودند: جلو راه مردم ننشينيد. مردم گفتند: ما ناچاريم از نشستن . فرمود: پس حق ّ آن را ادا كنيد. پرسيدند حق ّ آن چيست
.? فرمود: ((غض ّ البصر و كف ّ الاذي و ردّ السلام والامر بالمعروف و النهي عن المنكر)) ترك چشم چراني و مردم آزاري ، جواب دادن به سلام ديگران ، امر به معروف و نهي از منكر.
حضرت عيسي (ع) فرمود: از نگاه به نامحرم بپرهيزيد كه بذر شهوت را در دل مي نشاند و همين براي دچار شدن انسان به فتنه كافي است .

 حضرت علي (ع) فرمود: ((العين رائد القلب )) چشم ، دل را بدنبال خودمي كشد. ((العين مصائد الشيطان )) چشم ، قلاّب شيطان است . و چشم پوشي بهترين راه دوري از شهوات است .
 پيامبر اكرم (ص ) فرمود: ((النظر سهم مسموم من سهام ابليس فمن تركها خوفا من اللّه اعطاه اللّه ايمانا يجد حلاوه في قلبه )) نگاه بد تيري از تيرهاي مسموم شيطان است كه هر كس از ترس خدا چشم خود را فرو بندد خداوند به او ايماني مي دهد كه از درون خويش شيريني و مزه ي آن را احساس مي كند.
پيامبر اكرم (ص ) فرمود: هركس چشم خود را از حرام پر كند، در قيامت چشم او از آتش پر خواهد شد مگر اينكه توبه كند.
 امام صادق (ع) درباره ي نگاه مجاز به زن نامحرم فرمود: ((الوجه والكفّين والقدمين )) يعني نگاه به صورت و كف دست ها و روي پاها جايز است ، (لكن بدون شهوت ).

پيام هاي آيه:

1- لازمه ي ايمان حفظ نگاه از حرام است . (قل للمؤمنين ... يغضّوا...)
2- جاذبه هاي غريزي را بايد كنترل كرد. (يغضّوا)
3- گناه را از سرچشمه جلوگيري كنيم وتقوا را از چشم شروع كنيم .(من ابصارهم )
4- چشم پاك مقدّمه ي پاكدامني است . (يغضّوا من ابصارهم و يحفظوا فروجهم )
5- پوشش ، براي مردان نيز واجب است . (يحفظوا فروجهم )
6- چشم چراني و بي عفّتي مانع رشد معنوي انسان است . (يغضّوا يحفظوا ازكي )
7- چشم چراني ، در محضر خداست . (در محضر خدا معصيت نكنيم ) (يغضّوا... ان ّالّله خبير)

نكته هاي مربوط به آيه 31سوره نور

با اينكه خداوند در قرآن به عدد ركعت هاي نماز و طواف اشاره نكرده و بيان مقدار و نصاب زكات و بسياري از مسائل ديگر را به عهده ي پيامبر اكرم (ص ) گزارده ، ولي در مسائل خانوادگي و تربيتي و مفاسد اخلاقي به ريزترين مسائل پرداخته است .
خداوند در اين آيه بيست وپنج مرتبه با آوردن ضمير مونث به زنان توجّه كرده است .
 امام صادق (ع) فرمود: مراد از آيه ي ((يغضضن من ابصارهن ّ و يحفظوا فروجهن ّ)) آن است كه حتّي زنان به عورت زنان نگاه نكنند و عورت خود را از نگاه ديگران حفظ نمايند.
كلمه ي اربه به معناي حاجت و نياز است . مراد از ‹اولي الاربه›خدمتگزاران و ملازماني هستند كه تمايل به همسر ندارند.
 پيامبر (ص ) در تفسير جمله ي ((الاّ لبعولتهن ّ)) فرمود: خداوند آن دسته از زنان را كه صورت و موي خود را براي شوهر آرايش نكنند ويا تقاضاي شوهر را نپذيرند، لعنت كرده است .
توبه ، گاهي پشيماني از يك گناه فردي و گاهي براي تغيير دادن يك فرهنگ فاسد عمومي است ، كه آيه ظاهرا درباره ي نوع دوّم است . زيرا در جاهليّت گردن وسينه ي زنان باز بود.
حفظ حجاب و ترك جلوه گري ثمرات بسياري دارد كه برخي از آنها عبارت است از:.
آرامش روحي ، استحكام پيوند خانواده ، حفظ نسل ، جلوگيري از سوء قصد و تجاوز، پيشگيري از امراض مقاربتي و رواني ، پائين آمدن آمار طلاق ، خودكشي ، فرزندان نامشروع و سقط جنين ، از بين رفتن رقابت هاي منفي ، حفظ شخصيّت و انسانيّت زن ، و نجات او از چشم ها و دلهاي هوسبازي كه امروز دنياي غرب و شرق را در لجن فرو برده است .
((خمر)) جمع ((خمار)) يعني روسري و ((جيوب )) جمع ((جيب )) به معناي گردن وسينه است .

پيام هاي آيه31سوره نور

1- در لزوم عفّت و پاكدامني و ترك نگاه حرام بين زن و مرد، فرقي نيست . (يغضّوا يغضضن يحفظوا يحفظن )
2- جلوه گري زنان ، در جامعه ممنوع است . (ولا يبدين زينتهن ّ)
3- ظاهر بودن قسمت هايي از بدن كه به طور طبيعي پيداست ، (صورت ، دست يا پا) مانعي ندارد. (الاّ ما ظهر منها)
4- در ميان انواع پوشش ها، نام مقنعه و روسري بزرگ آمده و اين دليل بر اهميّت حجاب است . (خمرهن ّ)
5- در قانون گزاري بايد به ضرورت ها، واقعيّت ها و نيازها توجّه شود. (اگر پوشاندن آن قسمت از بدن كه خود به خود آشكار است ، واجب مي شد، زندگي براي عموم زنان مشكل بود) (الاّ ما ظهر منها)
6- اسلام به نيازهاي فطري و غريزي بشر پاسخ مثبت مي دهد. (الاّ لبعولتهن ّ)
7- از بردگان و غلامان و افراد ملازمي كه نيازي به همسر ندارند، ستر و پوشاندن واجب نيست . (او ما ملكت ايمانهن ّ او التّابعين غير اولي الاربه)
8- هرگونه راه رفتني كه سبب آشكار شدن زيورهاي مخفي زن شود ممنوع است . (ولا يضربن بارجلهن ّ)
9- زن ، حق ّ مالكيّت دارد. (ملكت ايمانهن ّ)
10- زن ، زينت خود را تنها به زنان مسلمان مي تواند نشان دهد و نزد زنان كفّار بايد خود را بپوشاند. (نسائهن ّ) يعني زنان خودي و مسلمان نه بيگانه .
11- پوشش زن با تمايلات جنسي مردان نامحرم كاملا ارتباط دارد، براي (غير اولي الاربه) كه ميلي به همسر ندارد پوشش لازم نيست .
12- حجاب وپوشش ، واجب است ، (وليضربن بخمرهن ّ) وهركاري كه زينت زن را آشكار كند يا ديگران را از آن آگاه كند ممنوع است . (ليعلم مايخفين من زينتهن ّ)
13- مقدار واجب براي پوشش سر و صورت ، انداختن روسري و مقنعه اي است كه گردن و سينه را بپوشاند. (خمرهن ّ علي جيوبهن ّ)
14- با حفظ حجاب ، حضور زن در جامعه مانعي ندارد. (ولا يبدين زينتهن ّ) همان گونه كه شركت زن در نماز جماعت بلامانع است . (و اركعي مع الرّاكعين )
15- همه مردم نسبت به مسأله نگاه و حجاب مسئولند و براي نگاه هاي حرام خود بايد توبه كنند. (توبوا الي اللّه جميعا ايّها المؤمنون )
16- مقتضاي ايمان ، توبه به درگاه خداوند است . (توبوا الي اللّه جميعا ايّها المؤمنون )
17- توبه ، هم واجب است و هم كليد رستگاري است . (توبوا... تفلحون )
18- راه رستگاري ، بازگشت از مسيرهاي انحرافي به راه خداست . (توبوا الي اللّه ... تفلحون )

در آيات ديگر اين سوره مي فرمايد: وَأَنكِحُوا الْأَيَامَى مِنكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ إِن يَكُونُوا فُقَرَاء يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ[3] ودر سوره بعدي مي فرمايد : وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكَاحًا حَتَّى يُغْنِيَهُمْ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتَابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا وَآتُوهُم مِّن مَّالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاء إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا لِّتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَن يُكْرِههُّنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِن بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَّحِيمٌ [4]

[مردان و زنان ] بى همسرتان و غلامان و كنيزان شايسته خود را همسر دهيد ; اگر تهيدست اند ، خدا آنان را از فضل خود بى نياز مي  كند ; و خدا بسيار عطا كننده و داناست . و كسانى كه [ وسيله ] ازدواجى نمي  يابند بايد پاكدامنى پيشه كنند تا خدا آنان را از فضل خود توانگرشان سازد . و كسانى از بردگانتان كه درخواست نوشتن قرارداد [ براى فعاليت اقتصادى و پرداخت مبلغى به مالك خود براى آزاد شدن ] دارند ، اگر در آنان [ براى عقد اين قرارداد ] شايستگى سراغ داريد با آنان قرارداد ببنديد ، و چيزى از مال خدا را كه به شما عطا كرده است به آنان بدهيد ، و كنيزان خود را كه مي  خواهند پاكدامن باشند ، براى به دست آوردن متاع ناچيز و زودگذر زندگى دنيا به زنا وادار مكنيد ، و هر كه آنان را وادار [ به زنا ] كند ، به يقين خدا پس از مي بور شدنشان [ نسبت به آنان ] بسيار آمرزنده و مهربان است. 

نكات تفسيري آيه 32

 :((ايامي )) جمع ((ايم ))، يعني كسي كه همسر ندارد، خواه مرد باشد يا زن ، باكره باشد يا بيوه .
بهترين واسطه گري ها، شفاعت و واسطه گري در امر ازدواج است . چنانكه در روايت آمده است : كسي كه ديگري را داماد يا عروس كند، در سايه ي عرش خداست .
 پدر و مادري كه با داشتن امكانات ، فرزندشان را همسر نمي دهند، اگر فرزند مرتكب گناه شود، والدين در گناه او شريك هستند.
درباره ي ازدواج ، روايات بسياري آمده است كه به چند مورد آن اشاره مي كنيم :.
امام صادق (ع) فرمود: توسعه ي زندگي ، در سايه ي ازدواج است .
كسي كه از ترس فقر ازدواج نكند، به خداوند سوءظن برده است .
دوركعت نماز كسي كه همسر دارد، بهتراز هفتاد ركعت نماز كسي است كه همسر ندارد.

پيام آيه 32

1-             جامعه ي اسلامي ، مسئول ازدواج افراد بي همسر است . (و انكحوا)
2- ازدواج در اسلام ، امري مقدّس و مورد تأكيد است . (و انكحوا)
3- لازم نيست خواستگاري ، از طرف خاصّي باشد، هر يك از طرفين ازدواج مي توانند پيشقدم شوند. (و انكحوا)
4- تنها سفارش به ترك نگاه حرام ، كافي نيست ، مسأله ي ازدواج را بايد حل كنيم . (يغضّوا، يغضضن ، انكحوا)
5- زنان بيوه را همسر دهيد. (((ايامي ))، شامل آنان نيز مي شود.)
6- داشتن صلاحيّت ، شرط طرفين عقد است . (والصّالحين ) (يعني بايد صلاحيّت اداره زندگي مشترك را داشته باشند.)
7- اقدام جامعه براي عروس و داماد كردن افراد صالح ، تشويقي است كه جوانان لاابالي و هرزه نيز خود را در مدار صالحان قرار دهند. (والصّالحين ...) (بنا بر اين كه مراد از صلاحيّت ، صلاحيّت اخلاقي و مكتبي باشد.)
8- در تأمين نيازهاي جنسي ، فرقي ميان انسان ها نيست . (زن ، مرد، غلام و كنيز) (منكم ، عبادكم ، امائكم )
9- فقر، نبايد مانع اقدام در امر ازدواج شود. (ان يكونوا فقراء...)
10- در صورت فقر، به ازدواج اقدام كنيد و بر خدا توكّل نماييد. (يغنهم اللّه )
11- فقر، براي عروس و داماد عيب نيست . (ان يكونوا فقراء ...)
12- خداوند، تأمين زندگي عروس و داماد را وعده داده است و ازدواج ، وسيله ي وسعت و بركت زندگي است . (يغنهم اللّه )
13- تحقّقق وعده هاي الهي از سرچشمه ي فضل بي پايان اوست . (فضله واسع )
14- رشد و توسعه اي كه خداوند نصيب بندگانش مي فرمايد، بر اساس علم و حكمت اوست . (واسع عليم )

نكات تفسيري آيه 33

 ابتدا بايد به توانمندان و مسئولان سفارش اقدام كرد، سپس به غير متأهّلين سفارش عفت و پاكدامني . (آيه ((وانكحوا)) قبل از آيه ((وليستعفف )) آمده است ).
علي (ع) فرمود: در جاهليّت مردم كنيزان را براي كسب درآمد به فحشا وادار مي كردند.
 اگر مسلمانان در جنگ پيروز شدند و اسير گرفتند، در مورد رفتار با اسرا يكي از اين چند راه را مي توانيم پيش بگيريم :.
الف : همه ي اسيران را يكجا آزاد كنيم ، كه در اين صورت ، دوباره جنگ شروع مي شود.
ب : همه را بكشيم ، كه اين ، نشانه ي سنگدلي مسلمانان خواهد بود.
ج : اسرا را در منطقه اي گرد آوريم و از بيت المال مسلمين ، مخارج آنان را تأمين كنيم . (در اين طرح ، بايد بي گناهان هزينه ي مجرمان را بپردازند).
د: آنها را ميان مسلمانان تقسيم كنيم تا سيره ي اسلام و مسلمين را مشاهده كنند و به تدريج تحت تأثير قرار گيرند و مسلمان شوند، سپس از راه هاي مختلف ، آنها را آزاد كنيم ، كه اين طرح ، بهترين است ، و طرح اسلام نيز همين است .
بگذريم كه نظام جنگ در آن زمان اين بود كه اسير جنگي را به عنوان برده مورد استفاده قرار مي دادند و اسلام نيز مقابله به مثل مي كرد، همان گونه كه امروز در دنيا اسيران را در اردوگاه ها قرار مي دهند كه ما نيز بايد قوانين بين المللي جنگ را تا آنجا كه منافاتي با مذهب ما نداشته باشد بپذيريم .

پيام آيه 33

1- دسترسي نداشتن به همسر، مجوّز گناه نيست ، صبر و عفّت لازم است . (وليستعفف )
2- هر كجا احساس خطر بيشتر شد، سفارش مخصوص لازم است . (وليستعف ف الّذين لايجدون نكاحا) (چون افراد غير متأهل بيشتر از ديگران در معرض فحشا و منكر هستند، خداوند در فرمان به عفّت ، آنان را مخاطب قرار داده است )
3- اگر عفّت و تقوا داشته باشيم ، خداوند ما را بي نياز مي كند. (وليستعفف ... يغنيهم اللّه ) (جوانان بخاطر امكانات ازدواج ، به سراغ تهيّه ي مال از راه حرام نروند و عفّت و تقواي مالي از خود نشان دهند)
4- در حفظ عفّت و پاكدامني عمومي ، هم جوانان خود را حفظ كنند، (و ليستعفف )، هم حكومت قيام كند (وانكحوا الايامي )، و هم ثروتمندان جامعه به پاخيزند. (و آتوهم من مال اللّه )
5- در هر قراردادي حتّي با زيردستان خود، سند كتبي داشته باشيد. (مما ملكت ايمانكم فكاتبوهم )
6- آسان گرفتن ازدواج بردگان از طريق قرارداد بازخريد بايد همراه با علم به مصلحت باشد. (فكاتبوهم ان علمتم فيهم خيرا)
7- اسلام براي آزادي بردگان ، طرح هاي مختلفي دارد. يكي از آنها قرارداد بازخريد است . (فكاتبوهم )
8- دارايي و اموال را از خود ندانيد بلكه از خداست كه چند روزي امانت به شما داده است . (مال اللّه )
9- ثروتمندان در قبال ازدواج جوانان ، مسئوليّت بيشتري دارند. (و آتوهم من مال اللّه الّذي آتاكم )
10- اوليا به بردگاني كه توان پرداخت بهاي بازخريد خود را ندارند كمك كنند. (و آتوهم من مال اللّه) حضرت علي (ع) فرمودند: يك چهارم قيمت قرارداد را رها كنند. وامام صادق (ع) فرمودند: چيزي از بهاي قرارداد را كم كنند.

11- بردگان در بستن قرارداد، هم سنگ مالكان خود هستند. (((فكاتبوهم )) در موردي است كه هر دو طرف برابر هم باشند)
12- از مال الهي (بودجه ي زكات ) هم براي آزادي بردگان و هم براي ازدواج جوانان هزينه كنيد. (و آتوهم من مال اللّه )
13- بكارگيري زيردستان در مسير حرام و واداشتن كنيزان عفيف بر فحشا، ممنوع است . (و لا تكرهوا فتياتكم علي البغاء)
14- دنياطلبي ، سرچشمه ي گناهان است . (لا تكرهوا ... عرض الحيوه الدّنيا)
15- ثروت اندوزي از راه هاي نامشروع جايز نيست . (لتبتغوا عرض الحيوه الدّنيا)
16- دنيا زودگذر است . (عرض الحيوه الدّنيا) (كلمه ((عرض )) به معناي عارضي و زودگذر است )
17- ارزشها نبايد فداي رفاه و مال و ماديّات شود. (لاتكرهوا... لتبتغوا)
18- شخصيّت كنيزان مانند دختران آزاد است . (((لاتكرهوا فتياتكم )) و نفرمود: ((لاتكرهوا امائكم )))
19- اسلام حامي كنيزان است . (لاتكرهوا...)
20- پاكدامني و عفت براي زن بهترين ارزش است . (ان أردن تحصّنا)
21- سرچشمه بخشي از گناهان ، بزرگترها هستند. (لاتكرهوا... أردن تحصّنا)
22- افراد مجبور شده به گناه ، مورد عفو قرار مي گيرند. (فان ّالّله من بعد اكراههن ّ غفور رحيم )

مقدمه

بنابر گواهی متون تاریخی ، دراكثر قریب به اتفاق ملت ها وآیین های جهان، حجاب دربین زنان معمول بوده است ؛ هرچند درطول تاریخ ،فراز ونشیب های زیادی راطی كرده وگاهی با اعمال سلیقه حاكمان ،تشدید یا تخفیف یافته است ، ولی هیچگاه بطور كامل ازبین نرفته است . مورخان به ندرت ازاقوام بدوی كه زنانشان دارای پوشش مناسب نبوده ویا به صورت برهنه دراجتماع ظاهر می شدند ،یاد می كنند.

دانشمندان ، تاریخ حجاب وپوشش زن رابه دوران ما قبل ازتاریخ وعصر حجر نسبت می دهند ، كتاب « زن درآینه تاریخ » پس از طرح مفصل علل وعوامل تاریخی حجاب ، می نویسد : باتوجه به علل ذكر شده وبررسی آثارونقوش به دست آمده ،پیدایش حجاب به دوران پیش ازمذاهب مربوط می شود، وبه  این دلایل ، عقیده عده ای كه می گویند « مذهب » موجد حجاب می باشد، صحت ندارد، ولی باید پذیرفت كه دردگرگونی و تكمیل آن بسیار موثر بوده است .¹

1- پوشش زن دریونان وروم باستان:

دایره المعارف لاروس درباره پوشش زنان یونان باستان می گوید: زنان یونانی در دوره های گذشته ، صورت واندامشان را تا روی پا می پوشاندند. این پوشش كه شفاف وبسیار زیبا بود، درجزایر كورس وامرجوس ودیگر جزایر ساخته می شد. زنان فنیقی نیز دارای پوششی قرمز بودند. سخن درباره حجاب ، در لابلای كلمات قدیمی ترین مولفین یونانی نیزبه چشم می خورد، حتی « بنیلوب » ( همسر پادشاه « عولیس » فرمانروای ایتاك )  نیز با حجاب بوده است  . زنان شهر « ثیب » دارای  حجاب خاصی بوده اند، بدین صورت كه حتی صورتشان رانیزبا پارچه می پوشاندند. این پارچه دارای دو منفذ بود كه جلوی چشمان قرار می گرفت تا بتوانند ببینند. در « اسپارته » دختران تا موقع  ازدواج آزاد بودند، ولی بعد از ازدواج خود را ازچشم مردان می پوشاندند. نقش هایی كه برجای مانده ، حكایت می كند  كه زنان سررا می پوشانده ، ولی صورت هایشان بازبوده است ، ووقتی به بازارمی رفتند  ، برآنان واجب بوده است كه صورت هایشان را بپوشانند ، خواه باكره و خواه دارای همسر باشند. حجاب در بین زنان سیبری وساكنان آسیای صغیر وزنان شهرماد ( وفارس وعرب) نیزوجود داشته است. زنان رومانی ازحجاب شدیدتری برخوردار بوده اند، به طوری كه وقتی ازخانه خارج می شدند، با چادری بلند تمام بدن را تا روی پاها می پوشاندند وچیزی ازبرآمدگی های بدن مشخص نمی شد. ²

یكی از تاریخ نویسان غربی نیزشواهد زیادی دال بروجود حجاب دربین زنان یونان وروم باستان آورده است. او درباره « الهه عفت » كه یكی ازخدایان یونان باستان است، می گوید :  « آرتمیس » ، الهه عفت است و عالی ترین نمونه ( والگو برای) دختران جوان به شمار می آید. دارای بدنی نیرومند و ورزیده وچابك وبه زیور عفت وتقوا آراسته است. ³

همچنین درباره مردم یكی ازقبائلی كه نهصد سال قبل ازمیلاد زندگی می كرده اند، آمده است: « بالاتر ازارمیان ودركنار دریای سیاه ، « سكاها» بیابانگردی می كردند. آنها مردم وحشی و درشت اندام قبائل جنگی نیمه مغول و نیمه اروپایی بسیار نیرومندی بودند كه در ارابه به سرمی بردند وزنان خود راسخت در پرده نگاه می داشتند.⁴

این مورخ درجای دیگر می گوید: « زنان فقط درصورتی می توانند خویشان ودوستان خود راملاقات كنند ودرجشن های مذهبی و تماشاخانه ها حضور یابند كه كاملا درحجاب باشند.5

همچنین ازقول یكی ازفلاسفه یونان باستان ، درباره شدت پوشش زن، نقل می كند : نام یك زن پاك دامن را نیز چون شخص او باید درخانه پنهان داشت. ⁶      

2- پوشش زن درایران باستان:

درمورد پوشش زنان ایران باستان ،مطالب زیادی درتاریخ وجود دارد . ویل دورانت درباره پوشش زنان ایران باستان واین كه حجاب بسیار سختی دربین آنان رایج بوده است، می گوید : « زنان طبقات  بالای اجتماع جرأت آن را نداشتند كه جز درتخت روان  روپوش دارازخانه بیرون بیایند. هرگز به آنان اجازه داده  نمی شد كه آشكارا با مردان آمیزش ( اختلاط) كنند. زنان شوهردارحق نداشتند هیچ مردی را ،ولو پدر یا برادرشان باشد، ببینند . در نقش هایی كه  درایران باستان برجای مانده ، هیچ صورت زن دیده نمی شود ونامی از ایشان به نظر نمی رسد. ⁷

ازدایراه المعارف لاروس نیزبه دست می آید كه حجاب دربین مادها وپارس ها وجود داشته است. ⁸ همچنین درتفسیر اثنی عشری ⁹ آمده است : « تاریخ نشان می دهد كه حجاب در فرس قدیم وجود داشته است.» دركیش « مازدیسنی » نامه شت مهاباد ،آیه 90 گوید : زن خواهید و جفت گیرید وهم خوابه دیگری را نبینید  و براو منگرید و با او میامیزید.»

نصوصی كه بیانگر حجاب زنان ایران باستان است، نشان می دهد  كه زنان دردوره های مختلفی چون دوره مادها، پارسی ها ( هخامنشیان ) ، اشكانیان و سامانیان دارای حجاب وپوشش بوده اند، كه به چند نمونه آن اشاره می شود :

دوره مادها:

دركتاب « پوشاك باستانی ایرانیان » آمده : « اصلی كه باید درنظر داشت ، این است كه طبق نقوش برجسته و مجسمه های ماقبل میلاد، پوشاك زنان آن دوره ( مادها ) ازلحاظ شكل ( باكمی تفاوت ) با پوشاك مردان یكسان است. ¹⁰

وی درادامه برای توضیح نقوش برجای مانده می نویسد : « مرد وزن به واسطه اختلافی كه میان پوشش سرشان وجود دارد، ازهم تمیز داده می شوند . به نظر می رسد كه زنان پوششی نیز روی سرخود گذارده اند واز زیر آن گیسوهای بلندشان نمایان است.» ¹¹

دوره پارسی ها ( هخامنشیان ):

پارسی ها به وسیله كوروش ، دولت ماد را از میان برداشته وسلسله هخامنشی را تاسیس كردند . آنها ازنظر لباس همانند مادها بودند . درمورد پوشاك خاص زنان این دوره آمده است : « ازروی برخی نقوش مانده ازآن زمان ، به زنان بومی برمی خوریم كه پوششی جالب دارند. پیراهن آنان پوششی ساده وبلند یا دارای راسته چین و آستین كوتاه است . به زنان دیگر آن دوره نیز برمی خوریم كه ازپهلو به اسب سوارند . اینان چادری مستطیل برروی همه لباس خود افكنده ودرزیر آن ، یك پیراهن بادامن بلند ودرزیر آن نیز ،پیراهن بلند دیگری تا به مچ پا نمایان است. » ¹²

دوره اشكانیان:

دراین دوره نیز هماهنند گذشته ، حجاب زنان ایرانی كامل بوده است . دراین باره چنین می خوانیم : « لباس زنان اشكانی پیراهنی بلند تا روی زمین ، گشاد ، پرچین ، آستین دار و یقه راست بوده است . پیراهن دیگری داشته اند كه روی اولی می پوشیدند وقد این یكی نسبت به اولی كوتاه و ضمنا یقه باز بوده است . روی این دو پیراهن چادری سرمی كردند .» ¹³

درجای دیگر آمده است : « چادر زنان اشكانی به رنگ های شاد و ارغوانی ویا سفید بوده است. گوشه چادر درزیر یك تخته فلزی بیضی منقوش یا دكمه كه به وسیله زنجیری به گردن افكنده شده ، بند است . این چادر به نحوی روی سر می افتاده كه عمامه ( نوعی كلاه زنانه ) را درقسمت عقب و پهلوها می پوشانیده است . »14

دركتاب «پارتیان» نیزآمده است : « زنان عهد اشكانی قبایی  تا زانو برتن می كردند ، با شنلی كه برافكنده می شد ونیز نقابی داشتند كه معمولا به پس سرمی آویختند.»

دوره ساسانیان:

دراین دوره اردشیر پسر ، بابك با استفاده از ضعف اشكانیان ، سلسله ساسانیان را بنیان نهاد ودین زرتشت را دین رسمی كشور قرار داد. اوستا را ترجمه و آتشكده های ویران را بازسازی نمود . زنان دراین دوره كه احكام دینی زرتشتیان دركشور اعمال می شده است ، همچنان دارای حجاب كامل بودند . درمورد پوشاك زنان چنین آمده است : « چادر كه از دوره های پیش مورد استفاده بانوان ایران بوده است ، دراین دوره نیز به صورت مختلف مورد استعمال داشته است . » ¹⁵

حجاب زنان در این دوره چنان اهمیتی داشت كه « حتی لباس هنرپیشگان زن، مانند لباس های بلند سایر بانوان ، تا پشت پاكشیده شده است .» ¹⁶

برای اثبات توجه زنان دراین دوره به حجاب ، كافی است این نقل تاریخی را ازمنابع اسلامی مرور كنیم : هنگامی كه سه تن از دختران كسری ، پادشاه ساسانی ، را با ثروت فراوانی ازاموال ، برای عمر آوردند ، شاهزادگان ایرانی رادربرابر عمر درحالی كه با پوشش ونقاب ، خود را پوشانده بودند ، ایستاندند، خلیفه دستورداد، با آوازی بلند برآنان فریاد كشند كه : پوشش ازچهره برگیرید تا مسلمانان آنها را ببینند وخریداران پول بیشتری به پای آنها بریزند . دوشیزگان ایرانی ازبرهنه كردن صورت خودداری كردند و مشت برسینه نماینده عمرزدند وآنان راازخود دور ساختند . خلیفه خشمناك شد و خواست با تازیانه آنان رابیازارد، درحالیكه شاهزادگان ایرانی می گریستند . حضرت علی ( علیه السلام ) به عمر فرمودند : دررفتارت مدارا كن ؛ ازپیغمیر خدا صلی الله علیه وآله  شنیدم كه می فرمود : « بزرگ و شریف هرقومی را كه خوار وفقیر شده ، گرامی بدارید » عمر پس ازشنیدن فرمایش حضرت علی ( علیه السلام ) آتش خشمش فرو نشست . سپس حضرت اضافه كرد : « با دختران ملوك نباید معامله دختران بازاری ( كنیزان ) كرد . »¹⁷

3- پوشش زن در ادیان بزرگ الهی

حجاب در شریعت حضرت ابراهیم ( علیه السلام ):

درآئین مقدس حضرت ابراهیم ( علیه السلام ) مساله پوشش زنان ، حائز اهمیت بوده است . دركتاب تورات چنین می خوانیم : « رفقه »چشمان خود را بلند كرده واسحاق را دید واز شتر خود فرود آمد ، زیرا ازخادم پرسید : این مرد كیست كه درصحرا به استقبال ما می آید ؟ خادم گفت : آقای من است . پس برقع خود را گرفته ، خود را پوشانید .» ¹⁸

ازاین بیان روشن می شود كه پوشش زن در مقابل نامحرم در شریعت حضرت ابراهیم ( علیه السلام وجود داشته است ؛ زیرا « رفقه » در مقابل اسحاق كه به او نامحرم بود ، ازشتر پیاده شدو خود را پوشاند تا چشم اسحاق به او نیفتد .

حجاب درآیین یهود:

دراصول اخلاقی « تلمود » كه یكی از كتاب های مهم دینی و درحقیقت فقه مدون و آیین نامه زندگی یهودیان است ، آمده : « اگرزنی به نقض قانون یهود می پرداخت، چنانچه مثلا بی آنكه چیزی برسر داشت  به میان مردم می رفت ویا در شارع عام نخ می رشت یا با هرسنخی ازمردان درد دل می كرد یا صدایش آنقدر بلند بود كه چون درخانه اش تكلم می نمود ، همسایگانش می توانستند سخنان او را بشنوند ، درآن صورت مرد حق داشت بدون پرداخت مهریه اوراطلاق دهد . » ¹⁹

حجاب درآیین مسحیت:

در كتاب انجیل آمده است : پولس دررساله خودبه قدنتیان تصریح می كند :

« اما می خواهم شما بدانید كه سرهرمرد ، مسیح است و سرزن ، مرد وسر مسیح ، خدا. هرمردی كه سرپوشیده دعا یا نبوت كند سر خود رارسوا می نماید . اما هرزنی كه سربرهنه دعا كند ، سرخود را رسوا می سازد ؛ زیرا این چنان است كه تراشیده شود. زیرا اگر زن نمی پوشد ، موی را نیز ببرد واگر زن را موی بریدن یا تراشیدن قبیح است ، باید بپوشد ؛ زیرا كه مرد اززن نیست ، بلكه زن ازمرد است و نیز مرد اززن نیست ، بلكه زن ازمرد است ونیز مرد به جهت زن آفریده نشده ، بلكه زن برای مرد . ازاین جهت زن می باید عزتی برسرداشته باشد ، به سبب فرشتگان ... دردل خود انصاف دهید آیا شایسته است كه  زن نا پوشیده نزد خدا دعا كند.» ²⁰ پس در جایی كه برای دعا باید سرزن پوشیده باشد، به هنگام روبه روشدن با نامحرم پوشش سرلازم تر خواهد بود.

ونیز درانجیل ، دررساله پولس ، به تیمو تاوس می گوید : « وهمچنین زنان خود را بیارایند به لباس حیا وپرهیز، نه به زلف ها وطلا و مروارید ورخت گران بها ، بلكه چنان كه زنانی را می شاید كه دعوای دینداری می كنند به اعمال صالحه . » ²¹

 پی نوشت  ها :

1-     علی اكبر علویقی ، زن در آیینه تاریخ ؛ اگر منظور نویسنده این است كه حجاب یك امر فطری است وبراثر یك رسم اكتسابی به وجود نیامده ، ما هم قبول داریم ، ولی نمی توان پذیرفت دین موجد حجاب نبوده است ؛ زیرا اولا دوران پیش ازمذاهب ، پیش فرض باطلی است .چون بنا برآموزه های دینی ، اولین انسان خود پیامبر ودارای مذهب بوده است ، ثانیا اگرحجاب را جزئی ازتعلیمات مذهب بدانیم ، به فطری بودن آن نقصی وارد نكرده ایم ، زیرا تعالیم دین با فطرت انسان هماهنگی كامل دارد، چنانچه  آیه 30 سوره روم بدان اشاره دارد.

2-     به نقل ازدایره المعارف القرن العشرین ، 1923

3-     ویل دورانت ، تاریخ تمدن ، ص 520

4-     همان ، ص 336

5-     همان ، ص 340

6-     همان

7-     همان ، ص 434

8-     به نقل ازدایره المعارف  القرن العشرین ، 1923

9-     تفسیر اثنی عشری ، ج 10 ، ص 490

10-   ضیاء پور ، پوشاك باستانی ایرانیان ، ص 51

11-   همان ، ص 54

12-   همان ، ص 56

13-   جلیل ضیاء پور، پوشاك زنان ایرانی ، ص 194

14-   همان ، ص 197

15-   همان ، ص 114

16-   علی سامی ، تمدن ساسانی ، ج 1 ، ص 186

17-   السیره الحلبیه ، ج 2 ، ص 234

18-   سفرپیدایش، باب 24 ،آیه 64 و 65

19-   ویل دورانت ، تاریخ تمدن ، ج 4 ص 461 .

20-   باب 11 ،آیه 3 تا 14

21-   باب دوم ، آیه 9 تا 11

اَللّهُمَّ

كُنْ لِوَلِيِّكَ

الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ

صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلى آبائِهِ

 في هذِهِ السّاعَه وَفي كُلِّ ساعة

وَلِيّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَليلاً

وَعَيْناً حَتّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ

 طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فيها

طَويلا